Phlebotomus Biyolojik Mücadelesi

Phlebotomus Biyolojik Mücadelesi

Kum sinekleri başta şark çıbanı olmak üzere birçok bulaşıcı hastalığın taşıyıcısıdırlar. Kum Sineği biyolojik larva kontrolü sadece FlyTech BTI ile yapılabilmektedir. Türkiye’de bu konuda ruhsatlı başka biyolojik larvasit bulunmamaktadır.

Phlebotomus vektör bir canlıdır. dişileri sivrisinekler gibi kan emmek zorundadır. Bölgesel olarak farklı isimlerle anılmaktadır. En yaygın ismi tatarcıktır. Bununla birlikte yakarca, yakağan, kum sineği gibi farklı isimlendirmeler de alabilmektedir.

Kum sineği larvalarının görülmesi ve takip edilmesi zordur. Üreme alanları geniştir. İnsanlara en büyük zararı domestik türleri verir. Domestik türler de insanlarla iç içe halde bulunurlar. Yumurtalarını organik maddece zengin nemli alanlara bırakırlar. Bu noktalarda yapılan koruyucu özellikteki Flytech BTI uygulaması kum sineği larvalarının gelişimini durdurur.

Kum Sinekleri, ülkemizde özellikle Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yayılım gösterir. Değişen iklim koşulları nedeniyle Marmara, Karadeniz ve Ege Bölgelerinde de domestik türlerin yayılımında artış tespit edilmiştir. Özellikle kontrol göç nedeniyle şark çıbanı patojeni olan Leishmaniasis importe vakalarda artışlar raporlanmaktadır. Sağlık açısından en az sivrisinekler kadar tehdit oluşturan bir tür de tatarcıklardır.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre her yıl 2 milyon civarında yeni leishmaniasis hastası raporlanmaktadır. Türkiye’de en çok leishmaniasis Şanlıurfa ilinde görülmektedir. Yıllık yeni vaka sayısı 2.000 olarak raporlanmıştır.¹

Turkiye Parazitol Dergisi’sinde yayınlanan bir çalışmaya göre 2014 yılındaki çalışma şöyle demektedir.

Şanlıurfa’da ilk L. major vakası tespit edilmiş. İlde daha önce L. major için uygun vektör kum sineği türü olan Phlebotomus papatasi türünün varlığı gösterilmişti. Bu dutum gelecekte bu vektörün ve haliyle vaka sayılarının artacağını düşündürmektedir. Sağlık otoritelerinin ve araştırıcıların L. major vektör ve rezervuarına yönelik araştırmalar yapması, hastalığın bölgede yayılmasını önleyecek önlemlerin alınması önemlidir.¹

Kum Sineği Habitatları

Kum sineği larvaları suda değil, organik atıkların tabanındaki nemli ortamlarda, çürümüş bitki, çim birikintileri, fosseptikler gibi alanlarda gelişir. Yaşamaları için zorunlu neme ihtiyaçları vardır. Rüzgârsız, yüksek neme sahip ve az ışık alan mağaralarda, ahırlarda, kümeslerde sıkça rastlanır. Evlerin nemli alanlarında da saklanabilirler. Özellikle ev içinde nemli ve küflü alanlar varsa bu ortamlar kum sineklerinin gelişimi için son derece uygun alanlardır. Kurak arazilerde kemirgen yuvalarında yaşamayı tercih ederler.

Kum Sineği Zararları

Soktukları yerde kanın pıhtılaşmasını önlemek amacıyla kullandıkları salgılar, insanlar için alerjiktir. Bu alerjik reaksiyonlardan daha önemli tehdit ise taşıdıkları leishmania paraziti ile yaymış oldukları şark çıbanıdır. Düzensiz ateş kansızlık, lökopeni, dalak ve karaciğer büyümesi ile kendini gösteren kronik bir hastalığa yol açar.

Geceleri aktif olarak kan emme yönünde sivrisineklere yakınlık gösterirler. Bu canlıların en önemli özelliği ortam nemi yüksek yerleri tercih etmeleridir. Sivrisineklerde olduğu gibi sadece dişileri kan emerler.

Yakarca Mücadele Zamanı

Kum sineklerinin aktif olması için ortam sıcaklığın 10 derecenin üzerinde olması yeterlidir. Bölgeye ve iklim koşullarına bağlı olarak mart ayı sonu ile nisan ayı ortalarında kendini göstermeye başlar ve mevsim şartlarına göre eylül ayı sonu ekim ayı ortalarına kadar görülebilir. Özellikle sahil şehirleri, sıcak ve ılıman bölgelerde daha geniş süre yayılım gösterebilirler.

Halk tarafından fazlaca bilinmediği için fark edilmesi ve mücadeleye başlanması geç zamanlara kalabilir. Bu nedenle yerel yönetimler ışık ve karbondioksit tuzakları ile riskli bölgelerde popülasyon yoğunluğu takibi yaparak mücadele zamanlamasına karar vermelidir.

Görsel: wikimedia.org

Kum Sineği Mücadelesi

Kum sineği larvaları, sivrisinek ya da Simulium larvaları gibi kolay tespit edilemez. Ancak Kum sineği ergini görülen noktalarda larvaların da yakınlarda olduğu bilinmelidir. Yaşam alanlarından çok fazla uzağa gidemezler. Bir bölgede kum sineği ergini varsa yakın çevredeki nemli ve organik maddece zengin alanlar kontrol edilir. Bu noktalarda önlem amaçlı larvasit uygulaması yapılır. Özellikle dikkat edilmesi gereken noktalar sürekli su varlığı olan yosunlaşmış, küflenmiş alanladır. Bu noktalar önce yeşerir. Sonrasın liken oluşumu ve devamında küflenme ile kararmalar görülür. Bu spot noktalar Kum sineği üremesi için en ideal alanlardır. Buna ek olarak özellikle kırsal kesimlerde hayvanların su içtiği yalak kenarları, su giderlerinin kapalı kanalizasyona verilmediği noktalar riskli noktalardır.

Bu noktalar aynı zamanda evcil hayvanların da su içtiği noktalar olduğu için bu su alanları çevresinde sentetik kimyasal larvasit uygulamaları evcil hayvanlar için risk taşımaktadır. Bu nedenle insan, evcil hayvan ve kum sineği habitatlarının iç içe geçtiği noktalarda riskli alanlara koruyucu olarak Flytech BTI uygulaması yaparak kum sineği larvalarına karşı önlem alınabilir.

kum sineği ile sentetik kimyasal kullanmadan mücadelenin bir diğer yöntemi ise çevresel iyileştirmedir. Kum sineği organik besin ve nemce zengin karanlık ve nemli duvar çatlakları içerisinde yuvalanır. Yumurtalarını da alanlara bırakır. Bu riskli alanların ıslahı önemlidir. Bu tip alanların kurutulması gerekir. Yarık ve oyuklar çimento ya da kireçli çamurla kapatılmalıdır. Bu sayede kum sineklerinin üremesi başarılı şekilde durdurulabilir.²

Etkin bir biyolojik larva mücadelesi yapılamadığı durumlarda kum sineği popülasyonu artış gösterir. Popülasyonu artışı mecburen sentetik kimyasal insektisitlerin kullanımını gerektirir. Yaşam alanlarında uzun süre etkili sentetik kimyasal kullanımı çeşitli sağlık risklerini de beraberinde getirmektedir. Bu nedenle yaşam alanlarının kum sineklerinin üremesini engelleyecek şekilde düzeltilmelidir. Düzeltilemeyen riskli noktalarda sağlık risklerini en aza indirmek için de larva gelişimini engelleyebilmek adına koruyucu amaçlı FlytechBTI uygulaması yapılabilir.

Kaynaklar:

¹Şanlıurfa’da Şark Çıbanı Etkeni Değişiyor mu? İlk Leishmania major Vakaları Turkiye Parazitol Dergisi 2014;38(4):270-274 10.5152/tpd.2014.3820

  • Fadile Yıldız Zeyrek, Gülcan Gürses, Nermin Uluca, Nebiye Yentür Doni, Şahin Toprak, Yavuz Yeşilova, Gülnaz Çulha,

²Kumar V, Kesari SK, Sinha NK, Palit A, Ranjan A, Kishore K, et al. Field trail of an ecological approach for the control of Phlebotomus argentipes using mud & lime plaster. Indian J Med Res 1995; 101 : 154-6

Flytech BTI, phlebotomus larva mücadelesinde ruhsatlı tek biyolojik larvasittir.